POSIBLEMENTE O BARCO EN ACTIVO MÁIS ANTIGO DE GALICIA

Texto elaborado e fotografías por Pablo Martínez Otero e Celso Coloret Portela da Asociación Recreativa e Cultural Sueste.

Neste artigo os amigos de Sueste nos achegan á historia da súa embarcación máis emblemática, o Galeón Eliseo. Nunha primeira parte Pablo Martínez cóntanos a evolución histórica desta embarcación falándonos dos cambios de denominación, usos e propietarios. Na segunda parte do artigo Celso Coloret nos contará cousas moi interesantes sobre a recuperación da embarcación e nos falará do XV Encontro de Embarcacións Tradicionais de Galicia que se celebrará en Moaña no ano 2021.

Do Pepita ao Eliseo por Pablo Martinez Otero

O Eliseo é un tipo de embarcación coñecida como galeón das rías que foi construído no ano 1908 e botado inicialmente co nome de Pepita. Na actualidade conta polo tanto con 112 anos de idade, sendo probablemente o barco en activo máis antigo en Galicia e un dos de máis antigüidade de España.

O galeón das rías, un clásico para o transporte de mercadorías

O galeón das rías, o galeón, é unha embarcación que se dedicaba, noutros tempos, ao transporte de mercadorías entre as diferentes vilas de cada unha das nosas baías. Tamén con galeóns de máis porte se transportaban mercadorías entre os portos da costa galega saíndo a mar aberto.

As súas características facíano apto para estes mesteres: panzudos de proa, levemente lanzada, característica dos deseños antigos, con moita manga con respecto á eslora, cuberta ocupada en gran parte ou totalmente pola bodega e unha popa redonda.

Galeóns en Vigo.

As características do barco facíano apropiado para este tipo de navegación e para varar en calquera das nosas praias. Eran embarcacións de moi pouco calado. A cuberta ten brusca e arrufo pronunciados. A parte do casco correspondente á obra viva, por seren barcos de carga, era chea e  arredondada, é dicir, o deseño do casco en forma de U. 

Isto era consecuencia, dende logo, dos lugares onde tiñan que desenvolver, moitas veces, o seu labor: esteiros e praias que quedaban en seco para cargar area, ou pequenos peiraos e que quedaban sen auga no devalo do mar para a carga ou descarga do material. Este pequeno calado do barco facilitaba o achegamento a terra; así como tamén o casco, moi plano, axudaba a que puidesen varar nas praias sen ningún tipo de problema.

O Galeón que hoxe coñecemos como Eliseo foi construído en Serra de Outes e botado co nome de “Pepita”

A construción deste galeón das rías levouse a cabo nun dos estaleiros de O Freixo (Serra de Outes), concretamente na aldea de Cerzóns, ao final da enseada de Broña, na marxe norte. O seu mestre carpinteiro foi Manuel Romero Otero, coñecido como “O Cacherulo”, experto construtor de innumerables barcos como o balandro Manuel Siaba, de 20,16 metros eslora,  goleta San Alberto, goleta Aurrerá, paquebotes como o Luis Cadarso ou o Nuevo Siglo.

Galeóns na Moureira, en Pontevedra.

Pola súa estrutura é un galeón típico dos construídos en O Freixo, é dicir, orixinariamente non posuía cuberta, si corredores polos costados para realizar as manobras e desprazamentos da tripulación. Consideramos que a cuberta foi posta na segunda das etapas de vida deste barco. As dimensións do Eliseo son algo máis pequenas ca maioría dos galeóns da época, segundo consta no proxecto de reparación do mesmo son as seguintes:

Eslora total:                                11,20 mts

Eslora entre perpendiculares:      10,55 mts

Manga fóra de forros:                   3,08 mts

Puntal de construción:                  1,10 mts

Tripulación:                                    2

Pasaxeiros:                                    12

Propulsión:                                   motor/vela

Matrícula                                     7ª VILL 3.83.05

Arqueo bruto:                               7,71 TRB

NIB                                              6783

Categoría navegación                   C zona IV

Galeóns Eliseo e Natalio no Grove cargados de madeira.

Na vida do Galeón Eliseo podemos distinguir 5 etapas

1ª etapa: (1908-1925)

Dende a súa construción (1908) para o armador don José Romaní Ferrer, fomentador catalán afincado en Esteiro (Muros), quen xa posuía unha flota duns cincuenta barcos que se adicaban a pesca da sardiña, ata a súa venda para un armador de Vilalonga (1925)

Todo este período se desenvolve na ría de Muros – Noia. As funcións principais foron a pesca da sardiña coa arte da xávega ou ben a compra a flote da mesma.

 2ª etapa: (1925 – 1948)

Este período transcorre en Vilalonga (Sanxenxo). Ten varios armadores e dedicarase a o transporte de arxila e barro, así como ao transporte dos produtos xa rematados como ladrillos e tellas.

Propietarios desta época:

  1. Vicente Padín Outón
  2. Albino García Caneda
  3. Alberto J. Demetrio Estévez
  4. Juan Apolinar Fernández Afonso
  5. Manuel Padín Outón
  6. Viente Padín Outón
  7. José Caneda Buezas

Remata esta etapa coa venda do barco a D. Eliseo Rey Bustelo, da Isorna (Rianxo).

Pensamos que é nesta etapa cando se lle coloca a cuberta , xa que orixinalmente non tiña, característica dos galeóns de O Freixo.

3ª etapa: (1948 – 1972)

Esta é a etapa na que ten o propietario que máis anos o explotará. Dedicarase ao transporte de leña e area.

Propietario:

  1. Eliseo Rey Bustelo. Isorna (Rianxo).

Nesta etapa múdaselle o nome orixinal de Pepita polo de Eliseo, no ano 1950. No ano 1959 inscríbese na Capitanía de Vilagarcía a instalación, por vez primeira, dun motor.

No ano 1972 véndese, outra vez, para ser transformado nun barco auxiliar da batea.

4ª etapa: (1972 – 2005)

Dende o ano 1972 ata 2005. Terá a súa base no porto de Vilanova de Arousa e logo O Grove. Terá neste época dous propietarios.

Propietarios:

  1. Ramón Díaz Oubiña. Vilanova de Arousa.
  2. Ramón Vidal Lijó. O Grove.

5ª etapa: (2005 – …)

No 2005, a asociación Sueste compra o barco e comeza a súa primeira rehabilitación, devolvéndolle a súa forma primitiva para a navegación a vela.

Propietario:

Asociación Sueste. Moaña (Pontevedra).

O Eliseo, a recuperación, mantemento e destino do Patrimonio Marítimo Galego, por Celso Coloret Portela.

Dende principios dos anos noventa existe un movemento de conciencia social vinculado a recuperación e mantemento do Patrimonio Marítimo de Fluvial de Galiza, que se articula a través dunha rede de asociación culturais que van recuperando embarcacións, construíndo réplicas, mantendo a navegación a vela tradicional e que se vertebran a través da Federación Galega pola Cultura Marítima e Fluvial de Galicia, Culturmar.

Culturmar organiza con carácter bianual e itinerante o Encontro de Embarcacións Tradicionais de Galicia (EETG), punto de encontro para todas as asociacións que traballan neste eido. A primeira edición foi no ano 1993, polo van alá case que 30 anos de singradura, traballando para evitar a perda dunha parte da nosa memoria colectiva.

O Encontro é unha mostra ao vivo do Patrimonio Marítimo Galego, no que calquera persoa pode visualizar as diferentes tipoloxías de embarcacións que se empregaban na costa galega, coa súa armadura de vela de ser o caso e no seu estado orixinal.

O próximo Encontro será a XV edición e se celebrará felizmente en Moaña, do 5 ao 8 de Agosto do ano 2021.

Imaxe corporativa do XV Encontro de Embarcacións Tradicionais que terá lugar en Moaña.

O Galeón Eliseo ten gran importancia como vehículo de divulgación da importancia do patrimonio marítimo galego

Dende o ano 2010, momento no que se armou a velame do Eliseo, con vela cangrexa, trinquete e foque, o Galeón, ten feito un amplo percorrido pola costa, entre as Rías de Vigo e a de Muros Noia.

Con base no porto de Moaña, ten participado en moitos eventos relacionados coa Cultura Marítima, nos Encontros de Vilanova de Arousa, Muros, Bueu e Combarro, na Xuntanzas de Embarcacións Tradicionais, Cangas, Moaña, Bueu, Poio, etc..

Tense facilitado o acceso a calquera persoa ou grupo, para navegar nel e grazas ao Concello de Moaña é unha das pezas angulares da actividade cultural e de ocio durante o verán.

Mesmo se teñen desenvolto colaboracións singulares, como a que se realizou con Arte na Illa da Asociación Meiramar Axóuxeres, ofrecendo saídas no Galeón, durante a feira.

Sueste, ao igual que o resto da asociacións de recuperación do da cultura marítima tradicional, pretende que estas embarcacións sexan unha mostra viva e activa, que sexa visíbel, que calquera persoa que teña inquietude por coñecer unha das embarcacións que integran este tesouro, poida facelo de primeira man e ademais navegando.

O Galeón Eliseo navegando pola Ría de Vigo, 2018.

O potencial divulgativo do Eliseo é moi evidente. O reto está en ser quen de manter estas embarcacións en perfecto estado de uso, conservándoas, cun “novo uso para os vellos barcos”, contribuíndo doutro xeito a aportar valor, noutros eidos, como o turístico.

Bote de ría, propietario Manolo Pizcueta, con vela cangrexa e foques, ensenada de Moaña, outubro de 2020. Novos usos para os vellos barcos, actividade de Sueste.

Si ben a realidade é complexa, o reto de ter e manter un barco destas características e cando menos difícil. Un dos problemas aos que se enfronta a Culturmar é como manter un importante patrimonio material, evitando a súa perda, pero que precisa unha cuantiosa cantidade de recursos económicos e unha importante forza de voluntariado, que está a resolverse con moito esforzo por parte das asociacións.

Sueste ten acometido durante o ano 2020 unha intensa rehabilitación do Eliseo, debido ao grave deterioro da madeira do caso. A obra realizouse nos estaleiros do Grove (Astilleros Hnos.Garrido S.L.), unha das poucas carpinterías de ribeira que están en activo na costa galega.

As labores de rehabilitación están finalizadas e unha vez se instale novamente o motor da embarcación, o Eliseo volverá a Moaña, para a súa actividade habitual e para estar presente no XV Encontro de Embarcacións Tradicionais de Galicia.

Traballos de rehabilitación do Galeón Eliseo, ano 2020

As embarcacións deben na navegar con regularidade, para evitar que a súa madeira podreza, deben carenarse e pintarse anualmente, precisa de traballos especializados de carpintería de ribeira (quedan moi poucas carpinterías de ribeira en activo), ou corren o risco de perderse para sempre, caso do Galeón Nuevo Sofía.

Eliseo navegando pola Ría de Vigo, ano 2018, novos usos para os vellos barcos, actividade de Sueste.

A creación dun censo das embarcacións tradicionais faise indispensable para protexer este patrimonio

Na Lei de Patrimonio de Galicia, se establece como ben patrimonial galego, as embarcacións tradicionais, aparellos, velas, as técnicas de navegación, as carpintería de ribeira, as ferramentas e as técnicas construtivas, coa obriga de recuperarse, protexerse e manterse.

Compre tal e como pide Culturmar, que a Xunta elabore un censo de embarcacións tradicionais de Galiza e que asuma o cometido de protexer e manter en activo este interesante tesouro que forma parte da nosa identidade colectiva.

CCP
Celso Coloret Portela
+ artigos

Secretario da Asociación Cultural e Recreativa Sueste

Un comentario

  1. Javier

    Fantástico !!!

Deixa a túa resposta

O teu correo electrónico non será publicado. Os campos con * son obrigatorios

Podes usar estas etiquetas e atributos en HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

Información básica sobre protección de datos Ver más

  • Responsable A Illa dos Ratos.
  • Finalidad  Moderar los comentarios. Responder las consultas.
  • Legitimación Tu consentimiento.
  • Destinatarios  Dinahosting.
  • Derechos Acceder, rectificar y suprimir los datos.
  • Información Adicional Puedes consultar la información detallada en la Política de Privacidad.